به گزارش گروه ترجمۀ خبرگزاری حوزه، نشست علمی «اصول اساسی تربیت جامع طلاب در پرتو اندیشه‌های شهید رهبر» به همت معاونت فرهنگی و تربیتی جامعه‌المصطفیٰ العالمیه پاکستان در حوزه علمیه نجف سکردو برگزار شد.
تربیت؛ فرآیندی تدریجی برای رسیدن به کمال
در این نشست، شیخ سجاد حسین مفتی و استاد حوزه علمیه جامعةالنجف سکردو به ارائه مباحث تربیتی پرداخت و در تبیین مفهوم تربیت اظهار داشت: تربیت به معنای ایجاد تغییر ناگهانی در یک فرد یا موجود نیست، بلکه فرآیندی تدریجی است که طی آن استعدادها و ظرفیت‌های انسان در مسیر رشد قرار گرفته و به سوی کمال و جایگاه مطلوب هدایت می‌شود.
وی افزود: تربیت طلبه علوم دینی نباید تنها به آموزش کتاب‌های درسی و انتقال مجموعه‌ای از اطلاعات علمی محدود شود؛ بلکه باید فکر، شخصیت، اخلاق، روحیه معنوی، بصیرت، مسئولیت‌پذیری اجتماعی و توانایی حضور مؤثر در عرصه‌های مختلف زندگی نیز در فرآیند تربیت مورد توجه قرار گیرد.
از این منظر، تربیت جامع طلبه، زمانی تحقق می‌یابد که میان علم و عمل، معرفت و اخلاق، معنویت و مسئولیت اجتماعی پیوندی مستحکم برقرار شود.
نقش تاریخی حوزه‌های علمیه در تربیت عالمان و مجاهدان
این محقق پاکستانی در ادامه، با استناد به دیدگاه‌ها و پیام‌های رهبر معظم انقلاب اسلامی، به تبیین جایگاه تاریخی و تربیتی حوزه‌های علمیه پرداخت و خاطرنشان کرد که حوزه‌های علمیه در گذشته صرفاً مراکزی برای آموزش محدود علوم دینی نبوده‌اند، بلکه طلاب در کنار فراگیری معارف دینی، با دانش‌ها و نیازهای علمی و اجتماعی عصر خود نیز آشنایی پیدا می‌کردند.
وی با اشاره به تحولات تاریخی اظهار داشت: در دوره‌هایی، برخی نظام‌های سیاسی و استعماری تلاش کردند میان علوم دینی و عرصه‌های اجتماعی فاصله ایجاد کنند و نقش حوزه‌های علمیه را به حوزه‌ای محدود تقلیل دهند. با این حال، تلاش‌های عالمان برجسته در احیای جایگاه علمی و اجتماعی حوزه‌ها، زمینه را برای شکل‌گیری نسلی جدید از عالمان فراهم کرد.
نقش آیت‌الله حائری یزدی در احیای حوزه علمیه قم
شیخ سجاد حسین مفتی در ادامه به نقش آیت‌الله عبدالکریم حائری یزدی در سازمان‌دهی و تقویت حوزه علمیه قم اشاره کرد و گفت: با تلاش‌های ایشان، حوزه علمیه قم بار دیگر به یکی از مراکز مهم آموزش، پرورش و تربیت عالمان دینی تبدیل شد و زمینه برای تداوم یک جریان علمی و تربیتی نیرومند در جهان تشیع فراهم گردید. و به گفته وی، ثمره این جریان علمی و تربیتی در سال‌های بعد، تربیت عالمانی بود که در عرصه‌های مختلف علمی، اجتماعی و سیاسی نقش‌آفرینی کردند و شماری از آنان در جریان نهضت اسلامی به رهبری امام خمینی(ره) نیز حضوری مؤثر داشتند.
ضرورت توجه به تربیت همه‌جانبه طلاب
وی تأکید کرد که حوزه‌های علمیه امروز نیز برای ایفای رسالت تاریخی و اجتماعی خود، نیازمند توجه جدی به تربیت همه‌جانبه طلاب هستند؛ تربیتی که در آن، رشد علمی در کنار تهذیب نفس، تقویت اخلاق، افزایش بصیرت، شناخت مسائل روز و احساس مسئولیت در برابر جامعه دنبال شود. و طلبه تراز حوزه علمیه باید افزون بر برخورداری از دانش دینی، از شخصیتی اخلاقی، روحیه‌ای معنوی، نگاه عمیق و بصیرتی، آگاهی نسبت به مسائل جامعه و توانایی تبدیل دانش به عمل برخوردار باشد.
اصول اساسی تربیت جامع طلاب
شیخ سجاد حسین مفتی در ادامه این نشست، ده اصل اساسی تربیت جامع طلاب را تبیین کرد و تأکید داشت که تربیت طلبه باید همه ابعاد وجودی او را دربرگیرد و زمینه رشد علمی، اخلاقی، معنوی، اجتماعی و عملی وی را فراهم سازد.
۱. الهیت و اخلاص؛ نخستین پایه تربیت
نخستین اصل در تربیت طلبه، الهیت و اخلاص است. بر اساس این اصل، هدف از تحصیل، پژوهش، عبادت، خدمت و تلاش علمی و اجتماعی باید جلب رضایت خداوند متعال باشد. ازاین‌رو، طلبه باید در تمام مراحل زندگی علمی و عملی خود، قرآن کریم، سنت پیامبر اکرم(ص)، عقل و فطرت را به‌عنوان منابع هدایت و معیار تشخیص مسیر صحیح مورد توجه قرار دهد.
۲. تقویت عقل، فطرت و شعور
دومین اصل، تقویت عقل، فطرت و شعور است. تربیت دینی نباید صرفاً به انتقال محفوظات و اطلاعات محدود شود، بلکه باید زمینه بیداری و رشد عقل و فطرت طالب علم را فراهم کند تا بتواند میان حق و باطل، صحیح و ناصحیح و امور مفید و زیان‌بار تمایز قائل شود و در برابر مسائل مختلف، آگاهانه و مسئولانه تصمیم بگیرد.
۳. تحقیق و خلاقیت علمی
سومین اصل، تحقیق و خلاقیت است. آموزش طلبه نباید به حفظ مطالب، تقلید از دیگران یا تکرار سخنان شنیده‌شده محدود شود؛ بلکه باید روحیه پرسشگری، حقیقت‌جویی و تحقیق در او تقویت گردد.
طلبه باید توانایی بررسی دقیق مسائل، ارزیابی ادله، رسیدن به نتایج علمی و ارائه دیدگاه‌ها و دستاوردهای جدید را به دست آورد و در مسیر تولید علم و گسترش معارف دینی نقش‌آفرین باشد.
۴. رشد و تکامل مستمر
چهارمین اصل، رشد و تکامل مستمر است. طالب علم باید همواره در مسیر ارتقای دانش، اخلاق، شخصیت و توانمندی‌های فردی و اجتماعی خود گام بردارد و هیچ‌گاه به مرحله‌ای نرسد که احساس کند دیگر نیازی به یادگیری و رشد ندارد.
روحیه «به اندازه کافی آموخته‌ام» می‌تواند مانعی در مسیر پیشرفت علمی و معنوی باشد؛ ازاین‌رو، طلبه باید همواره خود را نیازمند یادگیری، اصلاح و تکامل بداند.
۵. خوداتکایی و مسئولیت‌پذیری
پنجمین اصل، خوداتکایی است. طلبه باید در کنار توکل بر خداوند متعال، استعدادها و توانمندی‌های خود را بشناسد و برای استفاده صحیح از آنها تلاش کند.
در فرآیند تربیت باید روحیه‌ای در طلبه شکل گیرد که تا حد امکان در امور زندگی وابستگی غیرضروری به دیگران نداشته باشد، بار اضافی بر دوش جامعه نگذارد و در مقابل، فردی مفید، فعال و مسئول برای خانواده و جامعه باشد.
۶. تلاش مستمر و استقامت
ششمین اصل، تلاش مستمر و استقامت است. علم‌آموزی، عبادت، تهذیب اخلاق، خدمت به مردم و مجاهدت در راه دین، فعالیت‌هایی مقطعی و محدود به دوره خاصی از زندگی نیستند، بلکه باید در تمام مراحل حیات ادامه داشته باشند.
طلبه باید در برابر دشواری‌ها و موانع، روحیه صبر، پایداری و استقامت را در خود تقویت کند و با وجود مشکلات، از حرکت در مسیر اهداف علمی، معنوی و اجتماعی خود بازنایستد.
۷. رحمت، ایثار و خدمت به خلق
هفتمین اصل، رحمت، ایثار و خدمت به خلق است. تربیت طلبه نباید به گونه‌ای باشد که او تنها به منافع فردی و پیشرفت شخصی خود بیندیشد؛ بلکه باید نسبت به نیازها، مشکلات و محرومیت‌های دیگران احساس مسئولیت داشته باشد.
طلبه باید برای خدمت به اقشار مختلف جامعه، به‌ویژه افراد محروم و نیازمند، آمادگی و انگیزه لازم را پیدا کند. در این زمینه، سیره و روش زندگی اهل‌بیت(ع) می‌تواند الگویی ارزشمند برای تربیت و شکل‌گیری شخصیت طلبه باشد.
۸. بصیرت در کنار صبر و استقامت
هشتمین اصل، بصیرت همراه با صبر و استقامت است. طلبه برای ایفای نقش صحیح در جامعه، باید نسبت به شرایط و تحولات زمان خود آگاهی داشته باشد و مسائل سیاسی، اجتماعی و فرهنگی جامعه را به‌درستی بشناسد.
شناخت تحولات روز، آگاهی از جریان‌ها و چالش‌های اجتماعی، توجه به توطئه‌ها و برنامه‌های دشمن و شناخت دقیق مشکلات جامعه، به طلبه کمک می‌کند تا در موقعیت‌های مختلف، تصمیم‌های صحیح و سنجیده اتخاذ کرده و متناسب با شرایط زمان، مسئولیت خود را به‌درستی ایفا کند.
۹. تبلیغ، پاسخ‌گویی به شبهات و خدمت اجتماعی
نهمین اصل، تبلیغ، پاسخ‌گویی به شبهات و حضور فعال در عرصه اجتماعی است. سخنران تأکید کرد که مسئولیت طلبه پس از کسب علم پایان نمی‌یابد، بلکه انتقال صحیح و مؤثر دانش و معارف دینی به جامعه نیز بخشی از رسالت اوست.
در شرایط کنونی، که پرسش‌ها و شبهات متعددی درباره خداوند، دین، انبیا، قرآن کریم، اهل‌بیت(ع) و نظام دینی مطرح می‌شود، ضروری است طلاب برای شناخت این شبهات و ارائه پاسخ‌های علمی، منطقی و اقناع‌کننده، آموزش و آمادگی لازم را کسب کنند.
وی همچنین تأکید کرد که طلبه نباید از جامعه فاصله بگیرد و تنها به مطالعه و فعالیت‌های فردی و حوزوی محدود شود؛ بلکه باید با حضور مسئولانه در میان مردم، در عرصه‌های مختلف اجتماعی نقش‌آفرینی کرده و در مسیر حل مشکلات و خدمت به جامعه گام بردارد.
۱۰. اجتهاد، روحیه جهادی، نظام‌سازی و تمدن‌سازی
دهمین اصل در تربیت جامع طلاب، اجتهاد، روحیه جهادی، نظام‌سازی و تمدن‌سازی است. سخنران تأکید کرد که در شرایط متغیر و پیچیده جهان امروز، طلاب برای پاسخ‌گویی به نیازهای نوپدید جامعه باید از بینش عمیق علمی و توانایی اجتهادی برخوردار باشند.
وی افزود: مسائل جدید در حوزه‌هایی همچون اقتصاد و امور مالی، فناوری، سیاست، روابط بین‌الملل و تحولات اجتماعی نیازمند پژوهش عمیق، شناخت دقیق موضوعات و برخورداری از قدرت تحلیل و استنباط است. ازاین‌رو، تربیت طلبه باید به گونه‌ای باشد که وی بتواند با تکیه بر مبانی دینی و بهره‌گیری از دانش روز، برای مسائل و چالش‌های جدید راهکارهای علمی و عملی ارائه دهد.
همچنین، طلبه باید در برابر ظلم، بی‌عدالتی و آسیب‌های اجتماعی از روحیه جهادی و مسئولیت‌پذیری برخوردار باشد و نسبت به اصلاح جامعه و تلاش برای بهبود ساختارها و نظام‌های اجتماعی احساس مسئولیت کند. در این نگاه، رسالت طلبه تنها فراگیری و انتقال دانش نیست، بلکه مشارکت آگاهانه در اصلاح جامعه و فراهم‌سازی زمینه‌های رشد و پیشرفت آن نیز بخشی از مسئولیت او به شمار می‌رود.
ضرورت شکل‌گیری شخصیت جامع در کنار تخصص علمی
در ادامه این نشست، بر ضرورت ایجاد توازن میان تخصص علمی و شخصیت جامع طلبه تأکید شد. بر اساس این دیدگاه، طلبه می‌تواند در مرحله‌ای از تحصیل در یک رشته یا حوزه علمی به تخصص دست یابد، اما تخصص نباید موجب فاصله گرفتن او از جامعه و سایر حوزه‌های معرفتی شود.
یک عالم موفق، افزون بر برخورداری از مهارت و تخصص در حوزه علمی خود، باید با علوم و معارف بنیادین دینی، علوم انسانی، مسائل اجتماعی، شرایط جامعه و چالش‌های عصر حاضر نیز آشنایی کافی داشته باشد. چنین رویکردی زمینه را برای شکل‌گیری شخصیتی متوازن و توانمند فراهم می‌کند که بتواند در عرصه‌های مختلف علمی، فرهنگی و اجتماعی نقش مؤثری ایفا کند.
تزکیه نفس و اخلاق؛ اساس شخصیت طلبه
این محقق پاکستانی همچنین تزکیه نفس و شخصیت‌سازی اخلاقی را از ارکان اساسی تربیت جامع طلبه دانست و تأکید کرد که رشد علمی، بدون تهذیب نفس و اصلاح اخلاق، نمی‌تواند به تربیت مطلوب و همه‌جانبه منجر شود.
وی خاطرنشان کرد که در فرآیند تربیت باید تلاش شود صفاتی همچون تکبر، حسادت، خودپسندی و دیگر رذایل اخلاقی از شخصیت طلبه زدوده شود و در مقابل، فضایل و ارزش‌هایی همچون اخلاص، تقوا، تواضع، صبر، ایثار، روحیه خدمت و مسئولیت‌پذیری در وجود او تقویت گردد.
بر این اساس، تربیت جامع طلبه زمانی تحقق می‌یابد که دانش و تخصص علمی، تهذیب و اخلاق، بصیرت و آگاهی اجتماعی، روحیه جهادی و مسئولیت‌پذیری در کنار یکدیگر رشد کنند و شخصیت طلبه را برای ایفای رسالت علمی، دینی و اجتماعی خود آماده سازند.
آینده‌نگری و زمان‌شناسی؛ ضرورت تربیت طلبه برای جهان معاصر
این کارشناس دینی در ادامه بر اهمیت آینده‌نگری و زمان‌شناسی در فرآیند تربیت طلاب تأکید کرد و گفت: طلبه امروز ممکن است در آینده مسئولیت‌های مختلف علمی، فرهنگی، اجتماعی و مدیریتی جامعه را بر عهده بگیرد؛ ازاین‌رو، فرآیند تربیت او باید به گونه‌ای باشد که بتواند تحولات فکری، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی جهان را به‌درستی درک کرده و چالش‌های پیش‌روی مسلمانان را بشناسد.
بر این اساس، طلبه باید ضمن حفظ هویت دینی و پایبندی به اصول و ارزش‌های اسلامی، توانایی شناخت مقتضیات زمان و زبان ارتباط با جهان معاصر را نیز به دست آورد تا بتواند پیام اسلام را با روشی مؤثر، منطقی و متناسب با نیازهای نسل جدید و شرایط دنیای امروز ارائه کند.
هدف نهایی؛ تربیت عالم دینِ جامع و اثرگذار
در این نشست تأکید شد که هدف از تربیت طلبه علوم دینی، صرفاً آموزش مجموعه‌ای از کتاب‌ها یا پرورش فردی برای بیان احکام و مسائل فقهی نیست؛ بلکه هدف، تربیت عالم دینی جامع، صاحب‌نظر و اثرگذار است؛ عالمی که در کنار دانش و تخصص علمی، از شخصیت اخلاقی، بصیرت اجتماعی و توانایی ایفای مسئولیت‌های دینی و اجتماعی برخوردار باشد.
چنین عالمی باید صاحب‌تقوا و صاحب‌اخلاق، بصیر و زمان‌شناس، مبلغی توانمند، پاسخ‌گوی علمی و منطقی به شبهات، خدمتگزار انسان‌ها، صبور و استوار و برخوردار از روحیه جهادی باشد و بتواند در مسیر رشد جامعه و شکل‌گیری و تقویت تمدن اسلامی نقش مؤثری ایفا کند.
پیوند ناگسستنی تعلیم و تربیت
پیام اساسی این نشست آن بود که تعلیم و تربیت از یکدیگر جدایی‌ناپذیرند و نظام آموزشی حوزه‌های علمیه و مدارس دینی باید بر پایه یک رویکرد جامع و هماهنگ شکل گیرد.
در چنین نظامی، علم و دانش، تقوا و اخلاق، تزکیه نفس، پژوهش و تحقیق، بصیرت، تبلیغ، خدمت اجتماعی، اجتهاد، مجاهدت، نظام‌سازی و تمدن‌سازی نباید به‌عنوان عناصر جدا از یکدیگر دیده شوند، بلکه باید در قالب یک نظام منسجم و هدفمند، در کنار یکدیگر قرار گیرند.
بر این اساس، تربیت جامع طلبه زمانی محقق خواهد شد که حوزه علمیه بتواند میان رشد علمی و معنوی، تهذیب اخلاقی و مسئولیت اجتماعی، تخصص و زمان‌شناسی، و دانش دینی و نیازهای جهان معاصر پیوندی پایدار و هدفمند ایجاد کند؛ تا طلبه بتواند در آینده، رسالت دینی و اجتماعی خود را با آگاهی، بصیرت و توانمندی بیشتری به انجام رساند.
نظر شما